Politik Gangsir Ngenthir

YEN aku nulis ing e-mail —politik kuwi reged, mesthi ana sing kobong jenggote. Abang kupinge. Utamane, para kadang sing lagi ngelus-elus jago. Ning mangga wae. Jer aku uga isih kelingan karo gagasane Geertz (1964), jaman nulis adu jago ing Bali. Dheweke nganti udakara 15 taun mbenem ing Bali, pengin ngerteni tenan bab adu jago.

Tetela, manut dheweke kuwi —donyane adu jago, pancen sok jibrad reged, kebak krenah. Ora beda karo jagad politik bumi nusantara iki. Mula, kanthi kendel dheweke nulis buku kandel sing judhule Negara Teater. Wose, adu jago ing Bali mau ora beda karo kiprahe wong sing lagi rebutan panguwasa. Sing jeneng ngrebut kursi, ora beda karo trekahe kadang-kadang kang nglelithing jago. Kabeh pengin golek cara, piye nelukake, sokur mithes, nekak, lan mbeleh jago-jago liyane. Njur jagone dhewe sing unggul, metengger, kluruk, lan rumangsa paling ampuh.
Ra sah kaget, ing negara tater iki, blithuk-blithukan, dodolan wedhus ireng, cuwil-cuwilan tempe garet, wis lumrah bebasane. Ning tetep wae, yen bisa kowe sairis cilik, aku sing gedhe, kandel —iku skenario teater. Akeh aksesori panggung. Iya ta? Arep selak, mangga, buktine, ana sing jagone didusi banyu kembang. Ana sing dipasangi taji. Ana sing dilus jenggere, ben kendel tarung. Kabeh dijak nladhung. Hihhh, ngeri drama iki! Drama jaman sableng.
***
BIYEN sing jeneng nggayuh dhampar, sok direwangi sesumbar. Njur lali yen satemene wong sesumbar iku jane duwe pengapesan. Dakwenehi conto, Buta Cakil kae yen sesumbar mesthi nganggo bojleng-bojleng prajaga belah jejegan. E, jebul dheweke kuwi sok mati seka kerise dhewe. Maksude, kabeh mungsuhe dianggep nol kuthol, mung awake dhewe sing paling kuwat, landhep siyunge. Ora ketang bar perang kembang, klipuk. Kalah!
Bomanarakasura, jaman arep ngrebut Wahyu Senapati seka tangane Gathutkaca, woww, sumbare rumangsa dhogdheng samaladheng, sapa sira sapa ingsun. Nganti bathara Kresna sing dadi bapake Bomanarakasura uga katut kobong, kudu nggunakake ucap-ucap: Ingwang suksmana adi linuwih hong buwana langgeng. Jrone politik, ewang-ewangan, tegel-tegelan, sajake wis dudu barang anyar. Buktine, Kresna tega nigas janggane Gathutkaca, beteke nglabuhi anak. Ning kabeh mau dirampungi dening Resi Seta, gurune Gathtutkaca, nglabrag Kresna lan Boma sing dianggep kurang ajar.
Samono uga jaman lakon Antasena Ratu, piye, yen ora dijunjung Gajah Antisura rak ora kuwat ta dha lungguh kursi? Yen ngono, panguwasa iku pulung, sing dijunjung Abimanyu. Wis ngerti ratu iku kudu wahyu, yen dirujag nganggo mbejujag, negara dhadhal, kawula alit dha kraket wetenge. Isih begja, yen ora kebacut —amit sewu, modar ting glangsar.
Yen dakrasakake, ora mung wayang brangasan sing dhemen sesumbar, ning uga paraga alusan lan ratu pisan uga ngono. Lan nyreweteh meneh, maklum, ing negara teater, dhalang/sutradhara sok melu main, lumrah. Srakah! Dheweke sok lali. Lali yen satemene regejegan rebutan panguwasa iku kebak sandiwara, sing kadhang nyebal sega pakem. Akibate, lali yen ing pojoke panguripan, isih akeh kawula golek upa direwangi turu ula. Lire, sedina mangan sedina ora, seminggu oleh tukon sega, seminggu ora entuk apa-apa. Suwalike, kadang sing lagi pengin munggah andha, dha lali yen isih akeh wong lara lapa. Yen ing jagade wong gedhe, kadhang tinemu rumor: sesuk mangan sapa, wong cilik suwalike, unen-unene: sesuk mangan apa. Gangsir tenan!
Diakoni apa ora, donyane politik saiki lagi kebak memala. Kebak rubeda. Kadhang uga kebak kruma ting kruget, ora karuwan. Gandheng sing jeneng politik kuwi, wiwit jaman jambejuja mesthi rebutan panguwasa, tekan saiki kabeh pengin golek cara ben wibawa. Mula, ora jeneng mokal yen dha golek daya upaya. Dheweke pengin nandur wiji klapa bebasane. Esuk ditandur, sore njaluk thukul. Wiji klapa sing seminggu lan sesasi diurug lemah, njaluk awoh. Lha ya nglengkara ta kuwi.
Ning piye wae, nepsune wong lagi duwe pepenginan, pancen ngono. Sok sakdeg sak nyeg. E, lha kok tanpa nalar. Dumeh ngindhit pamrih, njur nandur winih klapa kon thukul cikal, gek modot, njur ndang awoh, lha rak nggege mangsa ta ngene iki. Dha lali, yen wiji klapa kuwi satemene butuh proses. Butuh disiram. Tegese, rakyat sing kesrakat kuwi, jane ya wis ora bodho banget. Ora longa-longo kaya kebo, sing gampang dikeluh. Rak ya ngono ta mandhoplang?
Ngendikane simbah, pancen ana rong werna sing njalari manungsa kuwi gampang lali. Wohe lali, manungsa asring kejlungup tekan mayuta-yuta memala sing angel tambane. Sepisan, lali yen lagi ngemut legining gula. Para mitra sing wis tau ngrasakake manise gula, sok ora eling, yen isih akeh kawula alit sing ngombe teh paitan. Tanpa gula. Legi-legine wong ngemut gula kuwi sok njalari memala sing angel obate. Yaiku, sok tuwuh karep hedhonistis, emoh leren, lan aji mumpung. Luwih-luwih yen sing dimut mau gula batu utawa gula aren, wah mak nyos tenan. Njur lica-lingga-liru-lisa, lali kanca, lali tangga, lali guru, lan lali sapa wae.
Kapindho, lali yen ana perkara sing cedhak. Sing cedhak marang manungsa yaiku pati. Wong yen lagi kedunungan drajat pangkat semat, sok lali yen pati wis nunggu ing cedhake. Lali yen ora sah gantalan minggu, dina, jam, lan menit pati bakal teka. Wong lali mati, ing donyane politik asring kaya arep urip salawase. Wusana, tegel nggrecok kana-kene, nganggep awake utawa kronine sing paling apik. Wong liya, cekake dianggep ora duwe sumbangan apa-apa. Cekak cukupe, dheweke luwih cikrak-cikrak yen ana wong liya kedhungsak-dhungsak. Dheweke pengin ngucap: ngandel ora, kapokmu kapan, kandhani kok! Lali ta yen ajal bisa teka kapan wae.
***
JARGON-JARGON politik, kayata ‘’lanjutkan’’, ‘’lebih cepat lebih baik’’, ‘’mengusung perubahan’’, cedhak wong cilik, satemene uga bumbu-bumbu sandiwara politik ing negara teater. Unen-unen kasebut, yen diperes, playune bakal tekan gegebengan Jawa: sapa sing ora ngalem endhas sepur? Lire, egosentris manungsa kuwi pancen angel dilalekake. Luwih-luwih ing basane Ki Ageng Suryamentaram, sing kerep dicemol dening raka Darmanta Jatman —manungsa kuwi duwe kramadangsa, yen kleru pangolahe sok njalari lelara ndrawasi.
Satemene ana cara becik kanggo ngawekani ganase udreg-udregan politik, yaiku, politik gangsir ngenthir. Sepele ta katone. Sing dakngerteni, filosofine gangsir ngenthir kuwi prasaja. Dheweke bisa ngenthir awan bengi. Utamane bengi. Ing swasana sepi, gangsir bisa menehi tandha-tandha, nganggo suwarane. Najan kewane cilik, ning suwarane bisa keprungu tekan ngendi-endi. Njalari wong kapiluyu. Tur meneh, anggone nyuwara mau ora kudu ngetok. Ora kudu pamer.
Gangsir tetep ngenthir, najan ana sing liwat kiwa tengene. Ora kaya orong-orong, yen kepidak mak pet. Gangsir ngenthir mratandhani swasana gemah ripah loh jinawi. Lemah sing dinggo ngenthir, digangsir, gembur. Najan seneng ngeleng, papane gangsir ora gawe rusak. Panguwasane gangsir kondhang tekan ngendi-endi. Dheweke aweh panglipur, bisa manjing ajur-ajer. Saben mak thirrrr, swasana tata titi tentrem. Ing kahanan piye wae, gangsir tetep adil anggone ngenthir. Ngenthir ora kentir ing bengoke kewan liyane, kaya kodhok ngorek, jangkrik ngengkrik, teguh.

Yen gangsir duwe suthang dawa, tetep sedheng ing leng. Najan duwe suwiwi, anggone mabur mung kapan yen perlu. Buntut gangsir, minangka srana niteni bebaya yen lagi ngenthir. Buntut lancip ora nggo ngogrok-ogrok lawan politike. Yen nuju nggangsir, nganggo tatanan, tetep estetis, ora gawe horeg kiwa tengen. Swara thir, bisa dadi sasmita ben urip iki ora kenthir. Dhegleng tur sableng! (—Suwardi Endraswara, dosen Folklor Jawa ing FBS UNY A/)
http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/06/07/419/Politik-Gangsir-Ngenthir

Cepet, Slamet, Ora Klelat-klelet

ORA beda karo swasana ing dalan-dalan gedhe jero kutha, ing jagading politik uga kabeh padha ketok kesusu olehe lumaku. Kabeh padha rebut dhisik. Kabeh padha kepengin ana ngarep dhewe. Sing penting cepet, nganti sok-sok lali menawa apa wae iku temene kudu nganggo wewaton, kanthi irama, lan angon wektu.

Jagad unen-unen temene wis kebak dening pamrayoga supaya samubarang tumindak tansah ora ninggal ing pangati-ati. Sing penting slamet lan ketekan sedyane. Nanging jroning swasana sing saya cepet owah-owahane, ing kahanan sing sok-sok sarwa ora bisa dipesthekake, apa isih relevan unen-unen kayadene ‘’alon-alon waton kelakon’’?

Ing jagad pewayangan, Baladewa kerep digambarake minangka ratu sing srogal-srogol, samubarang tumindak kudu sarwa cepet. Nanging ya kuwi, saking srogal-srogol lan cepete, sok-sok dadi kecepetan lan kurang ing petung. Titik kelemahan mangkono iku sing banjur dimanfaatake dening rayine, Prabu Kresna sing jejer minangka botohe Kresna. Baladewa diapusi, dikon tapa ing Grojogan Sewu sasuwene Bratayuda. Pamrihe, ratu Mandura iku ora ngrewangi Kurawa, saora-orane ora ngrusuhi skenario sing wis dirancang dening Kresna.

Senajan ora nganti fatal akibat saka tindak-tanduke sing sarwa cepet, sok-sok luput uga patrape Baladewa. Semonoa, Baladewa tetep dadi werna liya sing ngregengake jagad pewayangan.

Ing lakon ketoprak, Arya Penangsang bisa dadi gambarane kebat kliwat. Jroning memungsuhan karo Sultan Hadiwijaya saka Pajang, Arya Jipang iki katon banget olehe kepengin cepet-cepet ngrampungake perkara. Marang gurune, Sunan Kudus, dheweke nyuwun tulung maeka marang mungsuh bebuyutane.
Jroning musyawarah ing Panti Kudus, Sunan Kudus nyiyapake kursi khusus kanggo Hadiwijaya. Kursi mau wis dirajah sadurunge. Kanthi mengkono, sing nglungguhi kursi mau bakal apes, bakal ilang kekuwatane.

Nanging Hadiwijaya, kanthi diampingi-ampingi Pemanahan, orang kurang ing kaprayitnan. Nalika dimanggakake supaya lungguh ing kursi sing wis dicepakake, dheweke nulak alus. Pungkasane, malah Arya Penangsang dhewe sing nglungguhi.
Ing kono, wong loro mau malah padudon, padha ngagakake kerise dhewe-dhewe. Sunan Kudus sing mrepegi banjur nyapih, nyekeli tangane Hadiwijaya kanthi ngucap, ‘’Rangkakna!’’

Kuwi jarene pralampita amrih Arya Jipang ngrangkakake keris menyang awake Hadiwijaya. Nanging ora mengkono panampane Penangsang. Keris dirangkakake.

Nalika campuh perang Jipang-Pajang, Arya Jipang uga wis diwanti-wanti supaya luwih sabar, aja nganti nyabrang Bengawan Sore. Nanging dhasare watak wantune sarwa grusa-grusu, Penangsang lali marang petung, satemah nemahi tiwas perang mungsuh putra angkate Hadiwijaya, Senapati.

Kebat Ora Kliwat

Jroning khazanah unen-unen Jawa, kejaba ‘’alon-alon waton kelakon’’, uga ana ‘’kebat kliwat, gancang pincang’’. Semangate padha, padha-padha nengenake tumindak sing luwih sareh, yaiku sakabehing tumindak kudu ditimbang lan dilimbang, ditinting lan ditanting mungguh tuna lan bathine.
Nanging apa sing sarwa cepet iku mesthi bakal nuwuhake kapitunan? Apa sing cekat-ceket iku mesthi ora mikolehi? Mengko dhisik.

Wisanggeni contone. Kejaba tegas, putrane Arjuna iku tumindak sarwa cepet lan pas, luwih-luwih kanggo njaga utuhing bangsa. Wisanggeni uga ora tau mangu-mangu. Upama ora ana Wisanggeni, bokmenawa tlatah Banakeling, Widarakandhang, lan Tunggarana durung manunggal jroning bedhamen. Mangka, sadurunge tansah ora ana kerampungane.

Saka babon Ramayana, Rama digambarake ora enggal tumindak sanajan Sita wis suwe ana jroning cengkeremane Rahwana. Tujune ana Sugriwa lan bala wanara liyane sing tansah cukat, ceket, trampil, trengginas jroning tandang grayang.

Semono uga Arjunasasra, sing jan-jane uga ora beda karo Sumantri. Loro-lorone dianggep padha kasil nindakake pakaryane dhewe-dhewe. Kamangka, ora! Dudu Sumantri, apamaneh Arjunasasra, nanging Sukasrana. Sukasrana sing ‘’pasang badan’’ nalika Sumantri dadi duta pamungkase ratu Maospati mboyongi Dewi Citrawati. Sukasrana uga sing kelakon muter Taman Sriwedari nalika Sumantri, uga Arjunasasra, isih mikar-mikir piye carane minangkani pamundhute sang dyah ayu mau.

Ya, Sukasrana lan uga para wanara wis tumandang cepet jroning kaanan krusial, kahanan sing mbutuhake apa-apa kudu ditindakake kanthi cekat-ceket, ora klelat-klelet.

Pancen, apa-apa iku ana wektune sahingga ora perlu nggege mangsa. Nanging ora banjur mung angon wektu, yen kuwi uga mung mujudake sikap pasif utawa malah thenguk-thenguk ngarep-arep nemu kethuk.

Dalan rupak aja nganti kedhisikan! Iku sing sok-sok ndadekake luwih padha milih dalan sidhatan, merga luwih cepet tekane, senajan sing mengkono iku sok-sok nyebal. Nanging ing kono uga satemene dumunung kreativitas, saliyane kuwanen —klebu wani nanggung risiko.

Ewasemono, aja banjur gumampang, mundhak katunjang-tunjang. Ora kesusu yen mung bakal kleru. Aja nganti kebat kliwat sarta gancang nanging temahan pincang. Sing bener lan pener, mesthi wae kebat nanging ora kliwat, gancang nanging ora pincang. Ora klelat-klelet, nanging slamet. Merga ya slamet, rahayu, iku tujuan sing luhur dhewe.

Sareh dimen pikoleh iku ora banjur nguler kambang, satitahe wae. Merga yen lakune alon-alon, kapan bakal kelakone. Ora mung merga wedi kelancangan, merga yen ngugemi pituture Sasrakartana, piye bisane rikat tan nglancangi. Utawa maneh, ora perlu ditunggu nanging dienteni karo mlaku.

Crita saka Babad Tanah Jawi kaya-kaya bisa dadi kaca benggala. Wahyuning praja, tumrap Ki Ageng Giring, temene wis kari dipuluk. Emane, klapa degan minangka wadhage wahyu ora enggal-enggal diombe, nanging malah didokok ana paga. Marang sing wedok, dheweke uga wanti-wanti supaya degan mau direksa. Ki Ageng Giring nduwe panemu, ‘’ngombe degan’’ iku uga kudu ngenteni sangat sing pas, angon wektu, ora perlu kesusu lan grusa-grusu.

Sajake Ki Ageng lali, manawa sing ngoyak tumuruning wahyu ora mung dheweke. Pemanahan sing pancen sarwa cekat-ceket nanging tansah kebak ing petung, ndilalahe mampir ing omahe Ki Ageng. Dhasar ngelak, degan diombe, nganti entek. Wahyu keprabon nyarira tunggal ing anggane Pemanahan. Ki Ageng mung bisa ngemut driji. (35)

(Sucipto Hadi Purnomo, dosen Jurusan Bahasa dan Sastra Jawa FBS Universitas Negeri Semarang/)

http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/07/05/427/Cepet-Slamet-Ora-Klelat-klelet-

Ora Gampang Golek Rewang

NIYATE golek rewang kuwi supaya bisa sabiyantu pedamelan, sing abot dadi entheng, sing ora bisa ditandangi bisa rampung. Nanging, pancen ora gampang golek rewang. Apa maneh ing jaman kemajuan teknologi informasi lan komunikasi saiki, para rewang bisa tilpun-tilpunan, tukar nasib lan kahanan, crita ngalor-ngidul, sabanjure mothah marang bendarane njaluk undhakan bayaran lan sapanunggalane. Bendarane ora bisa suwala jalaran ora gampang golek rewang. Mula, saiki ana unen-unen bendara kudu manut karo rewange. Yen ora manut, malah bisa cotho dhewe. Sanajan saben dina ngelus dhadha merga rewange ora sigap nyambut gawe, bendara tansah ngetung lan metung sadurunge kapeksa mecat rewange.
Kuwi rewang kanggo rumah tangga, bebrayan. Kepriye mumete golek rewang sing bisa mbiyantu nyekel pusaraning adil, mobah-mosiking negara? Dudu rewang sembarang rewang, salah milih malah bisa gawe wirang!
Kamangka, kanyatan akeh yuyu katut kepilih dadi kapitan. Akeh wong sing mesthine dadi panuntun, pantes tinulad, priyagung luhur, malah dadi tukang catut. Bisa nyapit ngiwa nengen. Bisa nylesep marem nyes ing panggonan teles, nanging bengok-bengok yen ing panggonan garing. Akeh tukang golek slamet, bisa mrana-mrene saperlu ngeruk kauntungan.
Sing nedya kapilih dadi rewang kuwi dudu wong baen-baen. Wong-wong sing padha nguwasani loji lan tetunggangan warna-warna. Wong-wong sing rumangsa wis nandur budi, jasa, lan rumangsa darbe hak melu nempil kamukten dadi panguwasa. Mula, ora usah ngeling-eling janjine wong-wong mau nalika sadurunge kapilih. Mundhak lara ati. Anggep wae barang wis kebacut!
Andhe-andhe Lumut
Sang satria pinilih saiki kadya Andhe-andhe Lumut. Akeh Kenya sing padha ngunggah-unggahi. Ora mung merga pasuryane sing ngedab-edabi, nanging uga dhampar kencana sing tansah luber, bisa lelumban mukti wibawa.
Siji mbaka siji diseleksi. Kleting Biru maju nggawa agul-agul pinisepuh sing wis kondhang kaonang-onang. Malah sadurunge maju pinisepuh mau wis sapatemon karo Andhe-andhe Lumut jare ngrembug nasibe bangsa lan negara. ”Tumrap Kleting Biru, kalungguhan ora wigati, sing penting ayo tumandang dimen mbesuk ana owah-owahan,” kandhane.
Kleting Ungu maju kanthi mangu-mangu. Rumangsa kalah prebawa karo Kleting Biru, dhewekke adol sentimentalisme pluralitas. ”Aku percaya Sampeyan sing kuwawa mayungi sakabehe kepentingan lan gegebengan. Mula, aku ora tidha-tidha mrih raharjane sasama,” kandhane.
Kleting Abang nampa giliran. Mlirik kana-kene nyawang kahanan. ”Ora ana sing mokal ing donya iki. Kabeh ora ngerti apa kang bakal linakonan,” kandhane.
Kleting Kuning salah-tingkah jumangkah kaya prawan kampung diambung sepisanan. Ndhingkluk karo ngitung ambegan. Sabanjure, ”Kenangan pancen endah lamun dianyam, apa maneh sadurunge manjing ing tilam pagulingan. Nanging, kaendahan sejati ora dumunung ing alam pangimpen. Kenangan uga bisa jahat banget jalaran tansah ngreridhu laku nalika kita umpamane ora bisa bareng mlaku...eh lungguh kursi...eh mlaku...,” kandhane melankolis banget.
Kuning, warna sing nggawa werdi jujur, mulya, lan tanggung jawab kuwi kaya-kaya ora trep cumondhok ing anggane Kleting Kuning. Kamangka, Bangothonthong wis wegah myang marcapada, kepenak angler ing suralaya. Sapa sing kudu dadi parang pitakonan?
Kleting Ombyokan teka sawadya balane, regudugan. Banter-banteran nyuwara dimen bisa kareken sang bagus. ”Ayo, ayo, ana dum-duman. Awas, yen aku ora keduman. Ayo, ayo, melu, melu, ... melu!”
Kaget Andhe-andhe Lumut. Luwih kaget maneh nyawang kahanan. Jebul kok kabeh kairing Yuyu Kangkang?
Kuwi crita rakyat sing kebak pralambang. Pancen ora ana sing nglarang wong duwe kapercayan dhiri. Nanging, yen paham ing donya iki akeh sing nyalawadi (misteri) lan manungsa kuwi titah sing paling nyalawadi, kapercayan sing kliwat wates bisa dadi bumerang. Sing ngunggah-unggahi lan sing diunggah-unggahi kudu padha prayitna, metung lan ngetung kekuatan liya.
Sing diunggah-unggahi aja dumeh lanang, ”ala-ala menang”. Budaya Jawa ngandhakake sing menang aja dumeh menang, tumindake banjur sewenang-wenang. Aja mumpung kuat lan gagah, njur tanpa arah-arah. Kemratu, gemagus, kementhus, ngandhe-andhe lumut, bisa ingaran sewenang-wenang lan tanpa arah-arah.
Kamangka ana unen-unen janma tan kena kinira. Janma jroning ìkonteksî iki kawaca kekuatan. Jroning ngunggah-unggahi lan diunggah-unggahi utawa sawalike, lamaran, tamtu ana pitukon lan bebana. Pitukon lan bebana bisa dadi sarana kanggo nodhi antebing tekad lan gedhene katresnan, nanging bisa uga mung cara nulak alus, kapara njlomprongake.
Wis salah kaprah ing jagade politik, lelamisan dadi kebiasaan. Wingi ketemu anu, saiki ketemu ani. Saiki melu anu, mbesuk melu ani. Malah ora mokal anu ketemu ani. Sing angel, anu-ani una-ina ketemu rakyat!
Kamangka, rakyat kuwi sing duwe kekuatan sejati, dudu partai-partai lan pinisepuhe. Kekuatan sejatine rakyat kuwi sing bisa mothah, ngocar-acirake panggung sing ngusung lakon Andhe-andhe Lumut mau.
Etika Semu
Para petinggi sing nedya gegandhengan ati prelu tinarbukane pamawas, apa maneh magepokan karo nasib bangsa lan negara. Ora mung precaya marang unine lathi, nanging uga bisa lan gelem mbongkar samubarang sing isih siningidan. Katone menehi iguh pratikel, nanging linambaran kepentingane dhewe.

http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/08/02/436/Ora-Gampang-Golek-Rewang

Lampahipun Nyi Roro Kidul ing Kabudayan Jawi

Dening Arswendo Atmowiloto

KAGEM sutresna basa tuwin sastra Jawi, keparenga kawula sumela atur sawetawis. Nyuwun gunging samodra pangaksami menawi wonten atur kawula ingkang mboten mranani penggalih utawi natoni manah panjenengan sedaya.

Sejatosipun sastra Jawi sampun lengser duk nalika aksara Jawi mboten dipun-ginaaken malih, lan kasalin aksara Latin. Ing ngriku, dados wonten ingkang ewah, ingkang ical. Kadosta ungelipun ”o”, ”-a”, ”a”, dados kisruh. Luntur ugi, filosofi ingkang ngrengku aksara kalawau. Mboten wonten pangku ingkang mateni.

Nalika samanten tasih wonten pangajeng-ajeng bilih sastra Jawi mawi aksara Latin bakal ngrembaka. Lumintu saking lan dening majalah, buku, tuwin sesrawungan utawi piwulang ing sekolahan. Nanging saya dangu kahananipun inggih saya nglangut kadidene ”susuhing angin”, kadidene ”dog amun-amun”. Katon wonten ing panyawang, nanging ilang sak nalika dipun cedhaki.

Manawi sakpunika tasih sutresna ingkang prihatos, ingkang nandhang luh cintraka, inggih punika priyantun ingkang ngugemi saestu datang sastra Jawi, inggih punika priyantun ingkang linuwih ing kasetyan. Pejah gesang ndherek sastra Jawi. Kawula ngaturaken sungkem, ngurmati panjenengan ingkang linangkung ing zaman. Kedah wonten ingkang makaten.

Panci mrihatosaken, nanging sejatosipun ”Kabudayan Jawi” mboten namung wonten ing basa, ing aksara, ing pocapan kemawon. ”Kabudayan Jawi” langkung ageng, langkung wiyar tebanipun, langkung sekti mandraguna, langkung ajur-ajer tinimbang kaliyan basa utawi sastra, utawi keris, utawi keris, utawi blangkon tuwin selop, utawi gebyog, utawi kembang setaman. Sedaya kalawau punika namung woh, ron, utawi kembang. Ingkang saged ngrembaka ing sajroning zaman kelakone. Ingkang dados wos, ingkang ndadosaken sedaya ron, woh tuwin kembang punika inggih punika oyod kabudayan Jawi. Inggih punika ingkang katelah Kejawen, dening mbah buyut. Sejatosipun kejawen punika ingkang dados suksma sejati. Suksma ingkang bade ngrembaka, tuwuh lan tuwuh malih, najan to ketinggalipun malih rupa.

”Manuk Gusti”

Keparenga kawula ngunggak kabudayan sanes, ingkang dipun tengeri Kabudayan Semit. Punika budaya ingkang dipun agem bangsa-bangsa Semit wonten Timur Tengah. Sareng kaliyan wolak-waliking jaman sarta kasrambahan budaya sanes, budaya Semit katelah budaya Yahudi, lan salajengipun budaya Kristen, kalayan Islam. Kapitadosan —antawisipun— dhateng Gusti Panguwasa Jagat ikang dipun wastani YHWH (amargi mboten kepareng dipun sebat, najan wonten ingkang nyebat Yahweh)— ingkang satunggal, dados kapitadosan meh sedaya umat ing donya. Kita nampi agami, nabi, Gusti, kitabipun, lumantar budaya Semit kala wau, ingkang mathok paugeran agami pinangka syarat-syaratipun.

Ing babagan punika, budaya Jawi gadhah paradigma ingkang benten, inggih punika ingkang kasebat ”Manuk Gusti”, utawi ”Manunggaling Kawula Gusti”. Punika konsep, filosofis, jejer, ingkang saestu benten —najan to mboten kedah dredrah lan mungsuhan. Benten, nanging mboten sulaya. Sedaya kala wau sampun dados sesanggeman, dados jejer ingkang ajur ajer, nalika srawung kaliyan agami utawi budaya Hindu, Buddha, utawi sanes-sanesipun, wiwit jaman ja-mbejuja ngantos dinten punika.

Kawula nginten bilih konsep agung ”Manuk Gusti”, wewujudan Kedjawen ingkang jenius, ingkang kampiun, ingkang ”mbrojol sela-selaning garu”, ingkang waskita, ingkang saged nggathukaken bab-bab ingkang suci, sakral, kalian kahanan urip saben dina. Kula kinten, dereng nate mireng, panyandra Gusti Kang Murbeng Jagad tuwin umat kadosdene , ”curiga manjing warangka”, ingkang sumanak, enak, ruwin ngangeni.

Jumat Kliwon

Suksma sejati saking Kejawen punika sampun wiwit kina-makina, mawujud rikala paraga Panakawan melebet ing pawayangan. Saknalika, wayang —kathah ingkang mastani saking India— dados benten. Panakawan —saged Semar, Gareng, Petruk, Bagong, utawi Togog, Mbilung utawi katambahan Limbuk, Cangik— ndadosaken rakyat pidak pedarakan dados mulya. Ngungkuli para dewa-dewa ing Kahyangan Jonggring Saloka. Malah kepara lakung gecul, amargi dewaning-dewa Hindu, kenger dening —nuwun sewu—entutipun (ana jenenge ora ana rupane) Semar (ora lanang ora wadon).

Punika sanggit ingkang linangkung agung. Ingkang tasih ”tumimbal lair” rikala Kanjeng Sultan Agung Hanyokrokusuma ”ngrabekaken” petangan kalender Hindu, Jawi, Islam dados setunggal ing tanggal 1 Sura. Pananggalan sakdonya remek ical dening petungan pananggalan Masehi, nanging etungan pasaran Pon, (Wage, Kliwon, Paing,Legi) tasih sanget dipun ginaaken. Malah kepara pinunjul, amargi saged mbedakaken wigatinipun dinten Jumat setunggal kaliyan sanesipun.

Punika saestu sanggit ingkang nggegirisi, jer petungan Jawi tasih kasebat, saged urip bebarengan kalian pananggalan Masehi utawi petungan sanesipun.
Panginten kawula, sanggit ingkang sami maujud mbotenipun selop —sepatu Walanda ingkang iris wingkingipun, gampil dicopot kangge mlebet Keraton, surjan— jas ingkang krowok kangge ngetingalen keris, lan sapanunggalipun.

Nyi Roro Kidul

Manawi yektos makaten, punapa sejatinipun suksma sejati Kejawen punika?

Benten kaliyan pamanggih manca ingkang sarwa pratitis damel definisi, Kejawen mboten saged dipun watesi, mboten saged kinunjara: o, kuwi ngene, ora ngono. Amargi Kejawen punika suksma, ingkah tasih gesang. Ingkang tansah tumimbal lair, ingkang nitis lan nitis malih, ingkang tansah maujud malih lan malih lan malih. Ing pocapan, inggih punika ingkang kawastanan ”ngono, ning ya aja ngono”.

Wonten conto ingkang nglegena. Upaminipun wonten —utawi mboten wontenipun,— Nyi Roro Kidul, punapa kemawon sebabatanipun. Meh sedaya tlatah ing pinggir seganten, wonten mithos lan cariyos Nyi Roro Kidul. Nanging rumaos kawula, namung cariyos Nyi Roro Kidul ing Jawi ingkang luhur wiwit mula buka.

Sawijining putri ingkang nedya lestantun, ngrewangi para raja kangge kamakmuran bangsa, malih rupi dados ”lelembut”, dados ”paraga lembut”. Amargi namung punika margi supados lestantun, salami-lamipun, sareng umuring jagad.

Punapa Nyi Roro Kidul, yektos wonten? Utawi namung carios ngayawara?

Sedaya kalawau mboten wigatos malih, mboten kedah wonten wangsulan ingkang baku, utawi namung setunggal.

Semanten ugi kejawen. Wonten utawi mboten wonten sastra utawi basa Jawi, keris, blangkon, selop, kembang setaman, macapatan, mboten wigatos malih. Sauger tasih wonten manungsa ingkang kempal sareng, ngrembag, nguri-uri, ngembakaken, tasih wonten ingkang saged nyawang wontenipun ”dog amun-amun”. Saged ngraosaken wonten ”susuhing angin”, saged ngraita ”sangkan paraning dumadi”, saged ”keplok tangan kiwa”, saged ngudarasa kaliyan sesami. Nuwun. (35)

*) Cathetan mirunggan punika, jan-janipun kangge sedherek ing Trenggalek, Kediri ingkang ngawontenaken Festival Sastra Jawa, utawi patemon ing Bale Sudjatmoko, Solo, ing wulan Agustus 2009.

http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/08/16/440/Lampahipun-Nyi-Roro-Kidul-ing-Kabudayan-Jawi

Getun Ora Nganti Keduwung

SABEN wong mesthi tau kedunungan rasa getun. Nanging sebabe nganti getun lan kepriye anggone ngadhepi, mesthi ora padha antarane siji lan sijine. Klebu, getun jinis apa sing dianggep paling digetuni lan kepriye bisa uwal saka rasa getun murih ora nganti keduwung.

Umume getun iku dianggep tiba buri. Tegese, thukule rasa getun merga saka patrap utawa tumindak sadurunge, utawa malah sadurunge ora tumindak apa-apa.

Iya, tumindak sing luput utawa sing ora samesthine bisa dadi jalaran thukule rasa getun. Nanging ora tumindak apa-apa, bisa wae marakake getun. ”Ah, upama mau gelem tumindak, mesthi ora bakal kaya ngene dadine,” upamane.

Cedhak karo rasa getun yaiku gela. Anane gela merga njomplang antarane pengarep-arep utawa pengangen-angen karo kasunyatan sing ana. Sing diangen-angen ngene, jebul kasunyatane malah ngono. Bisa uga jan-jane ora ngono upama ditandangi utawa malah yen ora ditandangi, nanging jebule malah ngene.

Keladuking tumindak, klebu keladuking muna-muni, sing sok-sok mung merga nuruti hardaning nepsu, kerep njalari kapitunan. Kapitunan mau sing banjur ndadekake getun.

Getun sing kebacut dadine keduwung. Kuwi sing sing paling ndrawasi. Kuwi sing paling mbebayani, merga sisip sembire rasa keduwung bisa marakake kabilahen.

Lire mangkene. Saka rasa getun sing banjur nganti keduwung mau, sing ana mung gela karo kuciwa. Bebarengan karo kuwi, pengare-arep sing tau ana banjur kelindhih. Emane, kelindhihe pengarep-arep lawat ora banjur disulami kanthi pengarep-arep anyar. Jroning rasa keduwung sing ana uga rasa ora narimakake marang kang sinandhang, ora lila marang kahanan sing lagi gumelar. Kronise maneh, kabeh dianggep sarwa nggelani, saengga ora mokal manawa banjur ana wae sing nekad kanthi kendhat nggantung tali murda.

Pengarep-arep

Gedhe lan cilike rasa getun, jero lan cetheke rasa keduwung, pancen ora uwal saka gedhe lan cilike utawa cethek lan jerone pengarep-arep. Saya dhuwur lan gedhe pengarep-arep kuwi, temene saya gedhe uga potensine dadi rasa getun-keduwung. Dene saya cilik lan cethek pengarep-arep mau, temene cilik uga potensi thukule getun, apamaneh keduwung.

Yen mengkono, apa banjur luwih apik yen duwe pengarep-arep kuwi aja jero-jero utawa gedhe-gedhe? Mesthi wae ora banjur kaya mangkono. Merga apa? Merga, kosokbaline getun, yaiku marem, bungah, lan sapiturute, ora uwal uga saka wani lan orane duwe pengarep-arep, uga gedhe-cilike pengarep-arep mau. Pancen, bisa wae ana sing diarani faktor ndilalah utawa sing ora kenyana-nyana, nanging mesthi urip ora mung bisa sumendhe marang ìsing ora kenyana-nyanaî mau. Urip kudu wani duwe pengarep-arep lan ngrekadaya amrih kaleksanane pengarep-arep. Aja kandheg ing pengarep-arep wae.
Lan manehe, kanthi wani duwe pengarep-arep sarta tapa kendhat njaga marang pengarep-arep mau, temene wong ora bakal kedunungan rasa getun sing nganti tumeka keduwung. Dadi, aja nganti kepaten pengarep-arep!

Kejaba mlesete pengarep-arep, salah pilih uga kerep gawe getun. Nalika wong nibakake pilihan, temene wis linambaran rasa percaya ñmesthi wae kuwi ing tataran ”ormal-normal” wae. Nalika nibakake pilihan, ing kono uga dumunung pangarep manawa sing dipilih iku bener, senajan bisa wae olehe milih iku merga kepeksa utawa pancen ora ana pilihan liyane. Bokmanawa yen pilihan iku lelandhesane mung kepeksa utawa timbang ora milih, getune ora bakal sepiraa.

Mulane ing bab nibakake pilihan, sing mengkone bakal melu nemtokake laku jantraning urip, ora kena angger milih. Contone nalika milih sisihan kanggo urip bebarengan. Iki mujudake pilihan sing ”yen gampang luwih gampang, yen angel angel kalangkung” merga ”luput pisan kena pisan” lan ”tan kena tinambak arta”.

Ora mung nalika golek sisihan, golek guru wae kudu setiti, merga yen ora mesthi bakal getun tiba buri. Wulangreh yasan Sri Paku Buwana IV wis paring penget: lamun sira ameguru kaki/ amiliaha manungsa kang nyata/ ingkang becik martabate/ sarta kang wruh ing kukum/ angibadah lan kang ngirangi/ sokur oleh wong tapa/ ingkang wus amungkul/ tan mikir pawewehing lyan/ iku pantes sira guronana kaki, sartane kawruhana.

Prayitnaning Batin

Pancen, murih getun ora saya dadi keduwung, sabarang tumindak, muna, lan muni, kudu sarwa setiti lan prayitna ing batin. Ya, waspada. Ora kaya Sumantri sing sekawit mung kepengin ngagak-agaki adhine, Sukasrana, supaya sumingkir saka kompleks Taman Sriwedari. Nanging amarga kurang prayitna, keris sing diagak-agakke temahan tumama ing awake adhine; dadi lan patine.

Semono uga Bisma, sekawit mung ngagak-agaki Dewi Amba amrih lunga. Nanging jebul Amba nekad, nubruk curiga sing ana tangane Bisma. Dadi lan patine uga.

Sumantri lan Bisma padha-padha rumangsa getun. Rasa getun sing uga kudu ditambak kanthi prajanji kekarone, Sukasrana lan Amba, ing tembe bakal methuk pati wong sing wis negakake. Getun sing wis gepuk senggol karo pati, kira-kira kuwi jinise getun nomer siji. Getun sing paling nggetuni.

Pancen kanggo meper kabeh rasa getun sing ana mung tetembungan ìBarang wis kebacut arep dikepriye maneh. Digetunana, ditangisana mesthi ora bakal bali.î Pancen kudu tansah duwe patrap ”lila lamun kelangan nora gegetun sarta trima yen kataman, saserik sameng dumadi” kanthi ”trilegawa nalangsa srahing Gusti”. Nanging mesthi wae sing luwih dening prayoga, sabarang tumindak muna-muni kudi tansah linambaran ing kaprayitnan. Ora geseh karo sapada tembang iki: Patitising lakunira/ waskitheng lampahireki/ samubarang pinikirna/ tan grusa-grusu sayekti/ tinimbang kang taliti/ tumindak tan kumawantun/ angger purun lan sagah/ tan wurung wekasan tuni/ mangka getun keduwung nora piguna.

Mula, ing pada candhake uga dipratelakake: Lamun sira darbya sedya/ ywa kadereng hardaneki/ lumuh aglis kalakyanta/ lupa daksina myang paksi/ tan wruh jantraning margi/ ngangsa lir wataking diyu/ luhung ris linimbanga/ mirid kaoting tyasreki/ jinumbuhna klawan sanggya kawikanta.

Yen wis prayitna, nanging jebul dadine mleset saka pangangen-angen, ora ana liya maneh kejaba ”sabar lan trokal”. Sabare dieling-eling, trokale dilakoni!(35)

http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/09/13/448/Getun-Ora-Nganti-Keduwung

(—Sucipto Hadi Purnomo, dosen Jurusan Basa lan Sastra Jawa Universitas Negeri Semarang/)

Colong Jupuk lan Filsafat Sarung

Dening Suwardi Endraswara

MBOKMENAWA yen ana pakulinan ala tumrape wong Jawa, sing asor budine, seneng colong jupuk, merga gagal nyilemi filsafat sarung. Wong mau, kaya wis ginaris, kemecer weruh darbeke liyan. Luwih-luwih yen ana barang apik, anyar, larang regane, njur kemudu-kudu nduweni. Merga ora gableg beya, sok nekat, njupuk duweke wong liya, ora nembung. Ngene iki persis wedhus prucul diumbar ing pekacangan.

Bisa nyolong, kok umuk, marem, dhasar wedhus, ora sarungan! Ora urus, ora kelingan! Yen biyen, jaman kondhange paguron Jawa, pancen ana colong jupuk sing kanggo nodhi ngelmu. Lire, yen bisa njupuk darbeke liyan ora konangan, embuh kanthi aji panglemunan, sirep begananda, lan liya-liyane —bakune kanggo njajal awak. Yen kepeksane diamboni bogem mentah, didadah, didugang, lan dikepruki, ora masalah. Pancen niyate pengin nyoba atose wuleting kulit alote otot.
Emane, pakulinan ala ngono mau, saiki saya ndadra. Ana wong Jawa sing kepepet butuh, njur tumindak colong jupuk, embuh sing wujud: nyeler, ngecu, nyopet, ngutil, nyolong, ngunthet, nyathut, nyrobot, ngrampok, lan nggarong. Wong sing gelem ngene iki, adate kejaba kepepet, keblebeg utang, merga kawit cilik wis seneng climut. Cilike, seneng dolanan umpet-umpetan, uthut, lan dhelikan — ing ngelmu folklor Jawa diarani latihan maling. Ana sing anggone dolanan mripate dipitheng. Najan sekawit dolanan folklor iki kanggo nglatih kaprigelan, nglatih ganda rasa, ning suwe-suwe sok kebablasen, bareng gedhe kleru olehe ngecakake.
****
YEN pakulinan nistha iku mbabrak, njalari wong duwe jiwa clemer. Iku wong lali filsafat sarung. Sarung iku falsafah urip harmoni. Yen anggone nganggo diunggahke, ngisor wudel ketok. Yen diudhunke, ndhuwur dhadha melok. Yen cilik, wis dhemen slingkat-slingkut, gedhene ora sah kaget yen dadi brandhal, kecu, nggangsir, lan seneng nglimpe darbeke wong liya, merga sarunge mlotrok. Njur, ana wong lena sithik wae, bablas. Dheweke njur kasengguh dadi ”alap-alap” kampung, haratayah! Wong sing jiwane kebacut seneng ndhaku darbeke liyan ngono mau, yen kon nyekel pimpinan kampung munggahe tekan ngesuhi negara, cepet rubuhe. Ora wurung saben dina mung pengin piye carane korupsi, sing slamet!
Dhasar jiwane wis asor, ora imbang nganggo sarung. Yen nganggo sarung muwel-muwel, ngisor wudel, saru. Mula, wong sing jiwane brangasan, lali marang lajer sekawit, ora eling yen anggone sarungan iku ben necis, harmoni. Jaman emanasi, pencaring ruh seka Kang Akarya Loka biyen, getih abang iku dadi srana pikuwating karep, ning sok reged merga kadheseg nafsu ngambra-ambra. Wong sing kaya ngene iki, lamun kon nyekel panguwasa ”nggon teles”, kayata bank, KPK, kejaksaan, poltas, depsos, depag, lan dhepartemen liyane sing bisa nggo ngothak-a

http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/09/27/450/Colong-Jupuk-lan-Filsafat-Sarung

Aja Nggrantes, Aja Ngenes!

PANGGUNG drama politik kita katon saya melodramatis. Sansaya gawe ngenes lan nggrantes. Sansaya ngelingake sapa wae manawa jroning politik tansah kebak kewengisan lan tragedi agung. Ateges, tansah ana dhalang sing nggelar lakon ngenes, apa pancen ngenes lan nggrantese iku saka wohing panggawene dhewe?

Rasa sedhih sing matumpa-tumpa lan abot sanggane, bisa marakake ngenes. Panjangka sing tansah cabar lan tangeh kelakone, bisa marakake nggrantes. Akumulasi ngenes lan nggrantes mung dadi tlundhakan tumuju cutheling pengarep-arep. Mangka uruping urip mung ana ing pengarep-arep!
Sekawit, mbokmenawa mung gela. Dene jalarane gela bisa maneka warna. Nanging intine ora kelakon sing dadi gegayuhane, mleset saka sing dadi pengarep-arepe. Kuwi kira-kira sing dadi cikal bakale ngenes.
Lelakone Danapati
Sekawit Danapati mung bisa nggrantes, amarga tresnane marang Dewi Sukesi dianggep mung kandheg ing pepigginan. Sebab, mokal bisane dheweke minangkani pamundhute putrine Prabu Sumali kuwi.
Yen mung ngalahake pamane Sukesi, aran Patih Jambumangli, kanggone Danapati sing uga kesinungan kasekten, mesti bakal dilakoni. Nanging yen kudu mbabar sejatine Sastra Jendra Hayuningrat, tumrap Danapati sengara kelakone.
Tumrape Danapati, aja maneh kok mbabar, krungu arane wae lagi kuwi. Mula senajan dikaya ngapa katresnane marang Dewi Sukesi, raja mudha iku mung kudu meper marang sekabehing pepinginan.
Nanging pranyata uga ora gampang anggone meper, jalaran palakrama karo De­wi Sukesi tumrape Danapati ora mung pe­penginan, nanging wis manjelma dadi pra­setyaning ati. Dienthengke patine tinimbang ora bisa mengku wanita sing kanggone dheweke ayune ngungkuli widadari kuwi.
Jebul ramane, Begawan Wisrawa nyumurupi manawa putrane lagi nggrantes. Mula kanggo mberat panandhanging ati mau, sang Begawan arsa nyarirani pribadi, nglamar Dewi Sukesi kanggo putra kakunge sing banget ditresnani.
Mesthi wae Wisrawa uga wis nglenggana manawa ”ndhodhog kori nginang jambe suruh” iku bebasan ”golek banyu apikulan warih, golek geni adedamar”. Lire, bisa nglamar Sukesi yen nduwe sangu arupa kawruh Sastra Jendra Hayuningrat. Nanging anane sageh, mesthi kabeh mau wis kajiwa kasarira. Ora maido, jer Wisrawa mono jejere begawan sing wis buntas salwiring reh.
Sang Begawan banjur budhal, diuntabake dening pengarep-pengarepe Danapati. Pengarep-arep sing maone mung dadi panggrantes, bareng karo lakune Wisrawa pindhane bakal ”suwe mujet wohing ranti” kelakone. Kira-kira ngono batine Danapati.
Pancen akhire Wisrawa kelakon nglamar Sukesi. Wisrawa kuwawa njlentrehake werdine Sastra Jendra Hayuningrat, nanging Begawan sepuh mau jebul gagal jroing laku, laku Sastra Jendra.
Sukesi sing kudune dilamar kanggo putrane, malah dialap dhewe. Jroning sepi, nalikane mbabar ngelmu siningit mau, jebul sing ana amung lali. Wisrawa kudune diajap dadi putri mantu, nanging nyatane malah dirasuk dhewe.
Sapa nandur gundhuh, sapa nyilih mba­lekake! Ing anggane Dewi Sukesi, Wisrawa pranyata nandur winihing nepsu, bibiting angkara. Jroning saresmi klawan Sukesi, Wis­rawa temene amung ngrampas penga­rep-arepe putrane dhewe. Mula tundhone, dheweke kudu mbalekake kabeh mau. Wi­srawa kudu ngundhuh wohing panggawe.
Ora mung Danapati sing banjur nerusake panggrantese, nanging ing sisaning umur, Wisrawa kudu mungkasi uripe kanthi kebak rasa ngenes. Ngenes merga pokale dhewe.
Lelakone Drona
Mula, jroning kahanan sing kaya mangkono, apa sing banjur kudu ditindakake? Kelem karoban ing kesedhihan, tragedi, lan kengenesan? Utawa ”memasuh malaning bumi” kanthi gawe cabare lakon sing lagi dirantam dening dhalange kaanan? Sebab, pancen ora mokal, kaanan sing lumaku iki temene ana sing nyutradarani. Merga pancen ana wae dhalang sing pancen hobine nggelar lakon-lakon sing tragis, ngenes, lan gawe sing nonton saya nelangsa.
Upamane ora ana sing ndhalangi, ora bakal kelakon Drona mati ngenes kaya mang­kono ing palagan Kurusetra. Sebab, yen bab kasekten, pandhita Sokalima mujudake gurune wong perang, kedhunge kasekten. Dene yen bab kawaskithan, ora ana lo­ro ing jagading wayang kang bisa nuduhake dununge kayu gung susuhing agin lan tirta pawitra suci marang Bima, kejaba Drona.
Mula, ing medhan Kuru, sapa maneh sing bakal kuwawa ngadhepi Drona ya Kumbayana. Yen mung kanthi cara lawaran, mesti ora bakal ana sing bisa nandhingi. Drustajumena?
Drustajumena pancen wis pinilih kanggo nandhingi sang Pandhita. Nanging mesthi ora bakal nggandra sepiraa. Mula, Kresna minangka botohe Pandhawa banjur gawe rekadaya amrih ringkihe Drona. Drona kudu digawe nggrantes, Drona kudu digawe ngenes. Yen wis nggrantes, yen wis ngenes, lagi ditandangi.
Kresna nyumurupi manawa Drona banget tresnane marang putra siji-sijine: Aswatama. Kresna banjur utusan mateni gajah aran Hestitama. Marang barisaning Pandhawa, Kresna prentah supaya disebarake kabar manawa Aswatama mati.
Kabar-kabar mau keprungu tenan dening Drona. Salah sijining sanggit crita nyebutake, merga krungu kabar mau dadi kekes lan nggrantes atine senapatine Kurawa kuwi. Nanging sanggit cita liyane nyebutake, kekes, nggrantes, lan ngenese Drona merga Pandhawa, luwih-luwih Yudhistira, sing temene putra murid sing banget bektine marang dhewe jebul uga gelem goroh. Ngapusi gurune dhewe!
Jroning ati kekes, jroning ngenes, mesthi ilang otot bebayune Drona. Tumrap Drestajumena, ora pelu ngenteni luwih suwe, jroning swasana mangkono dheweke banjur nyampurnakake Drona. Pandhita Sokalima ngemasi.
Apa piwulang sing bisa dipethik saka crita loro mau? Ilange kawaspadan. Merga kurang waspada, gampang lal. Merga kurang waspada, gampang dipaeka denin liyane. Thukule nggrantes, thukle ngnes, temene uga aka awake dhewe.
Anane nggrantes, anane ngenes merga saka rumangsa wis entek pengarep-arep. Kudune tetep ana pengarep-arep supaya ora nganti nggrantes. Kudune isih ana kewanen kanggo tumandang mberat sakabehing kesedhihan supaya ora nganti ngenes. Kuwi prasyarat urube urip, supaya ora nganti mati ngenes. (35)

(Sucipto Hadi Purnomo, dosen Basa lan Sastra Jawa FBS Universitas Negeri Semarang/)
http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/12/06/470/Aja-Nggrantes-Aja-Ngenes