Getun Ora Nganti Keduwung

SABEN wong mesthi tau kedunungan rasa getun. Nanging sebabe nganti getun lan kepriye anggone ngadhepi, mesthi ora padha antarane siji lan sijine. Klebu, getun jinis apa sing dianggep paling digetuni lan kepriye bisa uwal saka rasa getun murih ora nganti keduwung.

Umume getun iku dianggep tiba buri. Tegese, thukule rasa getun merga saka patrap utawa tumindak sadurunge, utawa malah sadurunge ora tumindak apa-apa.

Iya, tumindak sing luput utawa sing ora samesthine bisa dadi jalaran thukule rasa getun. Nanging ora tumindak apa-apa, bisa wae marakake getun. ”Ah, upama mau gelem tumindak, mesthi ora bakal kaya ngene dadine,” upamane.

Cedhak karo rasa getun yaiku gela. Anane gela merga njomplang antarane pengarep-arep utawa pengangen-angen karo kasunyatan sing ana. Sing diangen-angen ngene, jebul kasunyatane malah ngono. Bisa uga jan-jane ora ngono upama ditandangi utawa malah yen ora ditandangi, nanging jebule malah ngene.

Keladuking tumindak, klebu keladuking muna-muni, sing sok-sok mung merga nuruti hardaning nepsu, kerep njalari kapitunan. Kapitunan mau sing banjur ndadekake getun.

Getun sing kebacut dadine keduwung. Kuwi sing sing paling ndrawasi. Kuwi sing paling mbebayani, merga sisip sembire rasa keduwung bisa marakake kabilahen.

Lire mangkene. Saka rasa getun sing banjur nganti keduwung mau, sing ana mung gela karo kuciwa. Bebarengan karo kuwi, pengare-arep sing tau ana banjur kelindhih. Emane, kelindhihe pengarep-arep lawat ora banjur disulami kanthi pengarep-arep anyar. Jroning rasa keduwung sing ana uga rasa ora narimakake marang kang sinandhang, ora lila marang kahanan sing lagi gumelar. Kronise maneh, kabeh dianggep sarwa nggelani, saengga ora mokal manawa banjur ana wae sing nekad kanthi kendhat nggantung tali murda.

Pengarep-arep

Gedhe lan cilike rasa getun, jero lan cetheke rasa keduwung, pancen ora uwal saka gedhe lan cilike utawa cethek lan jerone pengarep-arep. Saya dhuwur lan gedhe pengarep-arep kuwi, temene saya gedhe uga potensine dadi rasa getun-keduwung. Dene saya cilik lan cethek pengarep-arep mau, temene cilik uga potensi thukule getun, apamaneh keduwung.

Yen mengkono, apa banjur luwih apik yen duwe pengarep-arep kuwi aja jero-jero utawa gedhe-gedhe? Mesthi wae ora banjur kaya mangkono. Merga apa? Merga, kosokbaline getun, yaiku marem, bungah, lan sapiturute, ora uwal uga saka wani lan orane duwe pengarep-arep, uga gedhe-cilike pengarep-arep mau. Pancen, bisa wae ana sing diarani faktor ndilalah utawa sing ora kenyana-nyana, nanging mesthi urip ora mung bisa sumendhe marang ìsing ora kenyana-nyanaî mau. Urip kudu wani duwe pengarep-arep lan ngrekadaya amrih kaleksanane pengarep-arep. Aja kandheg ing pengarep-arep wae.
Lan manehe, kanthi wani duwe pengarep-arep sarta tapa kendhat njaga marang pengarep-arep mau, temene wong ora bakal kedunungan rasa getun sing nganti tumeka keduwung. Dadi, aja nganti kepaten pengarep-arep!

Kejaba mlesete pengarep-arep, salah pilih uga kerep gawe getun. Nalika wong nibakake pilihan, temene wis linambaran rasa percaya ñmesthi wae kuwi ing tataran ”ormal-normal” wae. Nalika nibakake pilihan, ing kono uga dumunung pangarep manawa sing dipilih iku bener, senajan bisa wae olehe milih iku merga kepeksa utawa pancen ora ana pilihan liyane. Bokmanawa yen pilihan iku lelandhesane mung kepeksa utawa timbang ora milih, getune ora bakal sepiraa.

Mulane ing bab nibakake pilihan, sing mengkone bakal melu nemtokake laku jantraning urip, ora kena angger milih. Contone nalika milih sisihan kanggo urip bebarengan. Iki mujudake pilihan sing ”yen gampang luwih gampang, yen angel angel kalangkung” merga ”luput pisan kena pisan” lan ”tan kena tinambak arta”.

Ora mung nalika golek sisihan, golek guru wae kudu setiti, merga yen ora mesthi bakal getun tiba buri. Wulangreh yasan Sri Paku Buwana IV wis paring penget: lamun sira ameguru kaki/ amiliaha manungsa kang nyata/ ingkang becik martabate/ sarta kang wruh ing kukum/ angibadah lan kang ngirangi/ sokur oleh wong tapa/ ingkang wus amungkul/ tan mikir pawewehing lyan/ iku pantes sira guronana kaki, sartane kawruhana.

Prayitnaning Batin

Pancen, murih getun ora saya dadi keduwung, sabarang tumindak, muna, lan muni, kudu sarwa setiti lan prayitna ing batin. Ya, waspada. Ora kaya Sumantri sing sekawit mung kepengin ngagak-agaki adhine, Sukasrana, supaya sumingkir saka kompleks Taman Sriwedari. Nanging amarga kurang prayitna, keris sing diagak-agakke temahan tumama ing awake adhine; dadi lan patine.

Semono uga Bisma, sekawit mung ngagak-agaki Dewi Amba amrih lunga. Nanging jebul Amba nekad, nubruk curiga sing ana tangane Bisma. Dadi lan patine uga.

Sumantri lan Bisma padha-padha rumangsa getun. Rasa getun sing uga kudu ditambak kanthi prajanji kekarone, Sukasrana lan Amba, ing tembe bakal methuk pati wong sing wis negakake. Getun sing wis gepuk senggol karo pati, kira-kira kuwi jinise getun nomer siji. Getun sing paling nggetuni.

Pancen kanggo meper kabeh rasa getun sing ana mung tetembungan ìBarang wis kebacut arep dikepriye maneh. Digetunana, ditangisana mesthi ora bakal bali.î Pancen kudu tansah duwe patrap ”lila lamun kelangan nora gegetun sarta trima yen kataman, saserik sameng dumadi” kanthi ”trilegawa nalangsa srahing Gusti”. Nanging mesthi wae sing luwih dening prayoga, sabarang tumindak muna-muni kudi tansah linambaran ing kaprayitnan. Ora geseh karo sapada tembang iki: Patitising lakunira/ waskitheng lampahireki/ samubarang pinikirna/ tan grusa-grusu sayekti/ tinimbang kang taliti/ tumindak tan kumawantun/ angger purun lan sagah/ tan wurung wekasan tuni/ mangka getun keduwung nora piguna.

Mula, ing pada candhake uga dipratelakake: Lamun sira darbya sedya/ ywa kadereng hardaneki/ lumuh aglis kalakyanta/ lupa daksina myang paksi/ tan wruh jantraning margi/ ngangsa lir wataking diyu/ luhung ris linimbanga/ mirid kaoting tyasreki/ jinumbuhna klawan sanggya kawikanta.

Yen wis prayitna, nanging jebul dadine mleset saka pangangen-angen, ora ana liya maneh kejaba ”sabar lan trokal”. Sabare dieling-eling, trokale dilakoni!(35)

http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/09/13/448/Getun-Ora-Nganti-Keduwung

(—Sucipto Hadi Purnomo, dosen Jurusan Basa lan Sastra Jawa Universitas Negeri Semarang/)

Colong Jupuk lan Filsafat Sarung

Dening Suwardi Endraswara

MBOKMENAWA yen ana pakulinan ala tumrape wong Jawa, sing asor budine, seneng colong jupuk, merga gagal nyilemi filsafat sarung. Wong mau, kaya wis ginaris, kemecer weruh darbeke liyan. Luwih-luwih yen ana barang apik, anyar, larang regane, njur kemudu-kudu nduweni. Merga ora gableg beya, sok nekat, njupuk duweke wong liya, ora nembung. Ngene iki persis wedhus prucul diumbar ing pekacangan.

Bisa nyolong, kok umuk, marem, dhasar wedhus, ora sarungan! Ora urus, ora kelingan! Yen biyen, jaman kondhange paguron Jawa, pancen ana colong jupuk sing kanggo nodhi ngelmu. Lire, yen bisa njupuk darbeke liyan ora konangan, embuh kanthi aji panglemunan, sirep begananda, lan liya-liyane —bakune kanggo njajal awak. Yen kepeksane diamboni bogem mentah, didadah, didugang, lan dikepruki, ora masalah. Pancen niyate pengin nyoba atose wuleting kulit alote otot.
Emane, pakulinan ala ngono mau, saiki saya ndadra. Ana wong Jawa sing kepepet butuh, njur tumindak colong jupuk, embuh sing wujud: nyeler, ngecu, nyopet, ngutil, nyolong, ngunthet, nyathut, nyrobot, ngrampok, lan nggarong. Wong sing gelem ngene iki, adate kejaba kepepet, keblebeg utang, merga kawit cilik wis seneng climut. Cilike, seneng dolanan umpet-umpetan, uthut, lan dhelikan — ing ngelmu folklor Jawa diarani latihan maling. Ana sing anggone dolanan mripate dipitheng. Najan sekawit dolanan folklor iki kanggo nglatih kaprigelan, nglatih ganda rasa, ning suwe-suwe sok kebablasen, bareng gedhe kleru olehe ngecakake.
****
YEN pakulinan nistha iku mbabrak, njalari wong duwe jiwa clemer. Iku wong lali filsafat sarung. Sarung iku falsafah urip harmoni. Yen anggone nganggo diunggahke, ngisor wudel ketok. Yen diudhunke, ndhuwur dhadha melok. Yen cilik, wis dhemen slingkat-slingkut, gedhene ora sah kaget yen dadi brandhal, kecu, nggangsir, lan seneng nglimpe darbeke wong liya, merga sarunge mlotrok. Njur, ana wong lena sithik wae, bablas. Dheweke njur kasengguh dadi ”alap-alap” kampung, haratayah! Wong sing jiwane kebacut seneng ndhaku darbeke liyan ngono mau, yen kon nyekel pimpinan kampung munggahe tekan ngesuhi negara, cepet rubuhe. Ora wurung saben dina mung pengin piye carane korupsi, sing slamet!
Dhasar jiwane wis asor, ora imbang nganggo sarung. Yen nganggo sarung muwel-muwel, ngisor wudel, saru. Mula, wong sing jiwane brangasan, lali marang lajer sekawit, ora eling yen anggone sarungan iku ben necis, harmoni. Jaman emanasi, pencaring ruh seka Kang Akarya Loka biyen, getih abang iku dadi srana pikuwating karep, ning sok reged merga kadheseg nafsu ngambra-ambra. Wong sing kaya ngene iki, lamun kon nyekel panguwasa ”nggon teles”, kayata bank, KPK, kejaksaan, poltas, depsos, depag, lan dhepartemen liyane sing bisa nggo ngothak-a

http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/09/27/450/Colong-Jupuk-lan-Filsafat-Sarung

Aja Nggrantes, Aja Ngenes!

PANGGUNG drama politik kita katon saya melodramatis. Sansaya gawe ngenes lan nggrantes. Sansaya ngelingake sapa wae manawa jroning politik tansah kebak kewengisan lan tragedi agung. Ateges, tansah ana dhalang sing nggelar lakon ngenes, apa pancen ngenes lan nggrantese iku saka wohing panggawene dhewe?

Rasa sedhih sing matumpa-tumpa lan abot sanggane, bisa marakake ngenes. Panjangka sing tansah cabar lan tangeh kelakone, bisa marakake nggrantes. Akumulasi ngenes lan nggrantes mung dadi tlundhakan tumuju cutheling pengarep-arep. Mangka uruping urip mung ana ing pengarep-arep!
Sekawit, mbokmenawa mung gela. Dene jalarane gela bisa maneka warna. Nanging intine ora kelakon sing dadi gegayuhane, mleset saka sing dadi pengarep-arepe. Kuwi kira-kira sing dadi cikal bakale ngenes.
Lelakone Danapati
Sekawit Danapati mung bisa nggrantes, amarga tresnane marang Dewi Sukesi dianggep mung kandheg ing pepigginan. Sebab, mokal bisane dheweke minangkani pamundhute putrine Prabu Sumali kuwi.
Yen mung ngalahake pamane Sukesi, aran Patih Jambumangli, kanggone Danapati sing uga kesinungan kasekten, mesti bakal dilakoni. Nanging yen kudu mbabar sejatine Sastra Jendra Hayuningrat, tumrap Danapati sengara kelakone.
Tumrape Danapati, aja maneh kok mbabar, krungu arane wae lagi kuwi. Mula senajan dikaya ngapa katresnane marang Dewi Sukesi, raja mudha iku mung kudu meper marang sekabehing pepinginan.
Nanging pranyata uga ora gampang anggone meper, jalaran palakrama karo De­wi Sukesi tumrape Danapati ora mung pe­penginan, nanging wis manjelma dadi pra­setyaning ati. Dienthengke patine tinimbang ora bisa mengku wanita sing kanggone dheweke ayune ngungkuli widadari kuwi.
Jebul ramane, Begawan Wisrawa nyumurupi manawa putrane lagi nggrantes. Mula kanggo mberat panandhanging ati mau, sang Begawan arsa nyarirani pribadi, nglamar Dewi Sukesi kanggo putra kakunge sing banget ditresnani.
Mesthi wae Wisrawa uga wis nglenggana manawa ”ndhodhog kori nginang jambe suruh” iku bebasan ”golek banyu apikulan warih, golek geni adedamar”. Lire, bisa nglamar Sukesi yen nduwe sangu arupa kawruh Sastra Jendra Hayuningrat. Nanging anane sageh, mesthi kabeh mau wis kajiwa kasarira. Ora maido, jer Wisrawa mono jejere begawan sing wis buntas salwiring reh.
Sang Begawan banjur budhal, diuntabake dening pengarep-pengarepe Danapati. Pengarep-arep sing maone mung dadi panggrantes, bareng karo lakune Wisrawa pindhane bakal ”suwe mujet wohing ranti” kelakone. Kira-kira ngono batine Danapati.
Pancen akhire Wisrawa kelakon nglamar Sukesi. Wisrawa kuwawa njlentrehake werdine Sastra Jendra Hayuningrat, nanging Begawan sepuh mau jebul gagal jroing laku, laku Sastra Jendra.
Sukesi sing kudune dilamar kanggo putrane, malah dialap dhewe. Jroning sepi, nalikane mbabar ngelmu siningit mau, jebul sing ana amung lali. Wisrawa kudune diajap dadi putri mantu, nanging nyatane malah dirasuk dhewe.
Sapa nandur gundhuh, sapa nyilih mba­lekake! Ing anggane Dewi Sukesi, Wisrawa pranyata nandur winihing nepsu, bibiting angkara. Jroning saresmi klawan Sukesi, Wis­rawa temene amung ngrampas penga­rep-arepe putrane dhewe. Mula tundhone, dheweke kudu mbalekake kabeh mau. Wi­srawa kudu ngundhuh wohing panggawe.
Ora mung Danapati sing banjur nerusake panggrantese, nanging ing sisaning umur, Wisrawa kudu mungkasi uripe kanthi kebak rasa ngenes. Ngenes merga pokale dhewe.
Lelakone Drona
Mula, jroning kahanan sing kaya mangkono, apa sing banjur kudu ditindakake? Kelem karoban ing kesedhihan, tragedi, lan kengenesan? Utawa ”memasuh malaning bumi” kanthi gawe cabare lakon sing lagi dirantam dening dhalange kaanan? Sebab, pancen ora mokal, kaanan sing lumaku iki temene ana sing nyutradarani. Merga pancen ana wae dhalang sing pancen hobine nggelar lakon-lakon sing tragis, ngenes, lan gawe sing nonton saya nelangsa.
Upamane ora ana sing ndhalangi, ora bakal kelakon Drona mati ngenes kaya mang­kono ing palagan Kurusetra. Sebab, yen bab kasekten, pandhita Sokalima mujudake gurune wong perang, kedhunge kasekten. Dene yen bab kawaskithan, ora ana lo­ro ing jagading wayang kang bisa nuduhake dununge kayu gung susuhing agin lan tirta pawitra suci marang Bima, kejaba Drona.
Mula, ing medhan Kuru, sapa maneh sing bakal kuwawa ngadhepi Drona ya Kumbayana. Yen mung kanthi cara lawaran, mesti ora bakal ana sing bisa nandhingi. Drustajumena?
Drustajumena pancen wis pinilih kanggo nandhingi sang Pandhita. Nanging mesthi ora bakal nggandra sepiraa. Mula, Kresna minangka botohe Pandhawa banjur gawe rekadaya amrih ringkihe Drona. Drona kudu digawe nggrantes, Drona kudu digawe ngenes. Yen wis nggrantes, yen wis ngenes, lagi ditandangi.
Kresna nyumurupi manawa Drona banget tresnane marang putra siji-sijine: Aswatama. Kresna banjur utusan mateni gajah aran Hestitama. Marang barisaning Pandhawa, Kresna prentah supaya disebarake kabar manawa Aswatama mati.
Kabar-kabar mau keprungu tenan dening Drona. Salah sijining sanggit crita nyebutake, merga krungu kabar mau dadi kekes lan nggrantes atine senapatine Kurawa kuwi. Nanging sanggit cita liyane nyebutake, kekes, nggrantes, lan ngenese Drona merga Pandhawa, luwih-luwih Yudhistira, sing temene putra murid sing banget bektine marang dhewe jebul uga gelem goroh. Ngapusi gurune dhewe!
Jroning ati kekes, jroning ngenes, mesthi ilang otot bebayune Drona. Tumrap Drestajumena, ora pelu ngenteni luwih suwe, jroning swasana mangkono dheweke banjur nyampurnakake Drona. Pandhita Sokalima ngemasi.
Apa piwulang sing bisa dipethik saka crita loro mau? Ilange kawaspadan. Merga kurang waspada, gampang lal. Merga kurang waspada, gampang dipaeka denin liyane. Thukule nggrantes, thukle ngnes, temene uga aka awake dhewe.
Anane nggrantes, anane ngenes merga saka rumangsa wis entek pengarep-arep. Kudune tetep ana pengarep-arep supaya ora nganti nggrantes. Kudune isih ana kewanen kanggo tumandang mberat sakabehing kesedhihan supaya ora nganti ngenes. Kuwi prasyarat urube urip, supaya ora nganti mati ngenes. (35)

(Sucipto Hadi Purnomo, dosen Basa lan Sastra Jawa FBS Universitas Negeri Semarang/)
http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/12/06/470/Aja-Nggrantes-Aja-Ngenes

Apa Bener Wong Jawa Urik?

WONG Jawa pancen dhemen njarik lurik, alias urik. Ora gedhe, ora cilik, kabeh dhemen urik-urikan. Yen bocah cilik, latihan urik, dolanan adu wayang, ana sing ditekuk. Ana sing dolanan karet (uthut), ning ora beres. Ana sing seneng dolanan oyak-oyakan, dhelik-dhelikan, umpet-umpetan, esem-eseman, ning sejatine pengin njegal kanca. Iku ati Jawa. Semonoa yen gelem ngakoni.

Urik tegese pinter apus krama. Senengane ngepring apus. Mbulet-mbulet. Ting prungkel pikirane kaya dhadhung, muntir-muntir. Seneng nyandiwara. Kadhangkala, abang dikandhakake ijo, ijo dikandhakake abang. Beteke kepengin golek untung. Untunge dhewe sing diubres, sokur kelompoke (trahe), njur wani dolanan tembung. Tembung sing katone digawe manis manuhara, jebul sok ngemu melik. Tobat-tobat, anak kadhal jare tobil. Tobil-tobil, anak kethek jare munyuk.
Wong dhemen urik, uripe katon nganggo larikan, ning morak-marik. Ora karu­wan. Merga, atine pijer kepengin ngakali wong. Pengin ngukil-ukil perkara, ben ba­thine mili menyang awake dhewe. Hemmm!
***
DAYA nalar Jawa pancen akeh sing nyurung tekan jagad urik. Seneng adu-adu. Mula ana tembung adu manising rembug kaya kapuk, empuk, ning kopong mlompong. Pong-pong bolong ndhog merang ndhog sapi, pecah-pecah endhogmu siji. Ateges sing dioyak siji thil, bathine dhewe, Najan wong liya gundhul, dha ‘’PCDS’’ pecas endhahe (nuwun sewu), awake dhewe gela-gelo, seneng atine.
Wis-wis, wong Jawa yen wis namakake jiwa urik tansaya nggladrah. Kadhangkala tekan mbahne urik, yaiku dhemen ngglibeng. Ora perlu kaget, kadhangkala katone njaba manthuk-manthuk, mesem-mesem, ning njerone ngandhut melik. Isih mendhing yen mung melik, pamrih, sing mbebayani ana niat nendhang, nempang, njegal, lan ngebrukake. Yen wis wong liya jekangkangan, keplengkang-plengkang, sajake lega ndonya. Yen wis ngen iki lhadalah!
Wong seneng urik iku dhasar, gawan bayi. Ning uga ana sing kedayan seka wong kiwa tengene. Wong sing cedhak karo Sengkuni, iki sok klemak-klemek, ning mengkal-mengkal sikile. Sengkuni-isme, jebul asring mili ing getihe wong Jawa. Luwih-luwih yen wis kulina ngenam-enam tembung, tembung sing bisa ngruntuhake ati, jan tansaya mbebayani. Saya marahi gendra.
Tumrap sing hobi Sengkuni-isme, lagak langguke wis cetha. Biasane sok plak-plek, tembunge katon putih, memes, alus, jebul nggegirisi. Sing luwih medeni meneh, wong urik iku asring ngutip-ngutip ayat suci, ngutip tembang-tembang kuna, kanggo ngyakinake sing dijak omong. Yen wis ngono iku, adate sok njalari wong kapiluyu, kesedhot, njur katut, keli, kolu tekan jagad sing peteng. Luwih-luwih yen Sengkuni-isme mau ketemu Dornaistis, jan saya keplantrang adoh.
Ndlangentak sontoloyo ta! Lha piye, pancen wong Jawa kuwi ngono, sugih krenah. Ning kebacute krenah, sok tekan julig. Pol-pole ana sing tegel nekak gulune kanca bebasane. Katone nyedhak-nyedhak, ning jane adoh, Katone mesem-mesem, ning mung lamis, ulas-ulas bawang, mangka bawang kopong. Iku ruh sing kadhang mili ing getih kenthele wong Jawa. Abang-abang lambe, alias basa-basi asring ngembangi donya Jawa.
Diakoni apa ora, wiwit jaman biyen wong Jawa pancen ngono. Jaman Ajisaka ngrang­ket Dewata Cengkar, rak ya wis nganggo urik ta. Ndadak nggelar iket (udheng), jebul njur tegel njegurke segara. Jaman Sunan Kudu, Arya Penangsang, lan Sultan Hadi­wijaya rak ya wis mambu urik-urikan ta? Ndadak sing duwe tembung rajah Kalacakra, apa tembung liyane, intine yen kurang begja sok mblondrokake. Malah ing alam, Ora beda nalika Rara Jonggrang nolak tresnane Bandungbandawasa, ndadak kon mbangunake candhi, apa ngono iku ora kle­bu urik. Urik ta? Nyatane njur nggugahi wong-wong tani, simbok-simbok kon dha tangi, nutu beras, ben dikira wis bangun rahina.
Sajake, urik iku pancen wis mbalung sungsum tumrape wong Jawa. Malah ana sing sedina-dina rumangsa kurang, kleru, lan utang yen ora nguriki wong liya. Suwalike, wong liya uga kudu siap nampani urike pihak liya. Sing marahi senut-senut, antarane sing urik lan sing dijak urik, kadhang wis ana gedheg anthuk lan pidak jempol. Takera-takeran untung ngene iki sing sok keplayu tekan jagad letheg, reged, lan jember.
***
DONGENG Kancil, rak ya ngono ta, ana urik-urikan, sing penting dhirine sukses. Donyane wayang kulit uga ngono. Kresna sing kondhang wicaksana, jane uga sugih jiwa urik. Jaman ranjapan Abimanyu, priye trekahe Kresna ngaling-alingi srengenge. Jaman Banjran Dursasana, Kresna uga duwe jiwa urik. Samono uga jaman Duryunana gugur, kabeh kebak pitenah, kepengin nguwasani wong liya. Donya fiktif Jawa iku satemene nggambarake alam pikire wong Jawa, sing sawektu-wektu bakal dumadi.
Mula ora perlu kaget, yen ing jagad Jawa iki, akeh sing wis wareg urik-urikan. Bal-balan, badminton, sekak, lan olah raga liyane asring kebak urik. Dolanan gobagsodor, jamuran, mul-mulan, macanan, cu­blak-cublak suweng, lan liya-liyane asring tinemu jiwa urik. Njur digebyah uyah, kabeh cak-cakaning urip ana urik-urikan, dolanan, main-main, lan apus-apusan.
Sing marahi menjelut weteng, yen dolan­an urik-urikan mau uga nggepok peprentahan lan negara, mbilaeni ta. Mosok, antarane partai siji lan sijine katone akur kaya mimi lan mintuna, jebul atine dha kebak singgat ketaton. Utawa, suwalike, ketoke dha ana satru bebuyutan, udreg-udregan, jebul bareng wis ngopi bareng, ilang kabeh. Kabeh lumaku setel kendho kenceng.
Pancen seprene durung ana sanksi kang cetha, tumrap sing gelem dolanan ilat. Obahe ilat kuwi pancen sing kanggo gaman urik. Yen ilate wis ngilat ula, woww, akeh cawang-cawange, tur ngemu upas mandi. Ora wurung bakal ana korban. Wong-wong cilik biasane sing nampa akibat. Yen wong gedhe-gedhe dha adu manising tembung, katone mung sanksi alam sing bakal ngerti. Alam sing bakal menehi ukum. Yen wong biasa, kiraku bakal mopo, pasrah, lan mangga kersa Kang Gawe Urip.
Najan ngonoa, yen kurang waspada, adate sok ana sanksi sosial sing ora ana wates wektune. Sanksi sosial iki bakal nggeret kabeh laku urik tekan alam sing ora mekolehi ati. Deloken wae, nalika akeh wong wis dhemen urik donya Jawa iki cepak jebole. Luwih-luwih yen ana guru wis nguriki murid, wartawan nguriki pembaca, kyai nguriki santrine, pemrentah nguriki rakyat, lan suwalike. Yen wis adu urik-urikan, genah saya akeh dredah.
Lan sing luwih mbebayani meneh, yen ana wong tegel nguriki kluwargane, anake, lan bojone, genah cepak ambrole bale wisma sing diwangun pirang-pirang taun. Gawat meneh, yen ana wong wis tegel nguriki pribadine. Mosok tegel karo awake dhewe, Mangga, ning ing jagad Jawa bakal ana wong-wong sing dolanan urik kuwi. Genahe, wong sing seneng urik kuwi merga duwe gegayuhan kumel. Pepenginan sing mburu wudele dhewe.
Urike bapak marang anak, dhawuh: ‘’Tukokna rokok’’, kamangka arep duwe karep liya. Urik kuwi akal-akalan, jiwa kancil, sing golek slamete dhewe. Urik sing apik, jare angger dora sembada, oleh. Angger ana digdaya lan nyatane. Nguriki maling, oleh. Sing payah, yen maling nguriki maling, aneh ta kuwi. Ning sapa sing urik, biasane tetep njelehi. Urik tetep sok ngrugeni wong liya. Haratayah, piye yen kepleset, jekangkangan, terus klenger ta! (35)

(—Suwardi Endraswara, pengajar Filsafat Jawa FBS UNY /)
sumber: http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/10/25/458/Apa-Bener-Wong-Jawa-Urik

Ngelmu Sumur lan The Latah ing Pakurmatan

ING bebrayan Jawa, ana telung perkara sing perlu diurmati, yaiku: wong tuwa, guru, lan pepundhen (pimpinan). Tetelune wis madhangake jagad Jawa. Wis ngusung wong Jawa seka pepeteng. Wis akeh labuh labete. Yen nganti dilirwakake, tetelune bisa ngelus dhadha, rumangsa kesiya-siya ngenes.

Para priyagung sing ”diwudani” ing ngarepe wong akeh, kiraku luwih lara timbang digebugi nganggo bogem mentah. Saya jaman tinarbuka iki, sajake bab ”bukak-bukakan”, nyodhog kana, ngantem kono, sok lali subasita. Solah bawa muna-muni akeh sing kebablasen. Nganti sok ana sing nranyak. Wani mlothot tembung-tembung sing ngabangke kuping. Sajake wis akeh sing lali jejer kawitane.

Najan saben dina Bakda, wong Jawa wis diwejang nganggo ujung, ngambung dhengkul marang sesepuh lan priyayi luhur, katone isih akeh sing nglirwakake. Pira cacahe, anak sing gelem urmat kanthi unggah-ungguh mlipis, ganep? Pira cacahe siswa/mahasiswa sing (isih) gelem mundhuk-mundhuk kaya kloloden gethuk, ngadhepi guru. Apa isih ana sing (kesdu) laku dhodhok, ngadhep pimpinane?

Siji loro, pancen isih ana sing nun sendika dhawuh. Udanegarane besus. Ning erosi tatakrama sing ketok mata iki, wis kebablasen. Sipat tegel ”ngudang” kanca, semu ngece, lan ngiwi-iwi wis kerep klakon. Ngono iku, jebul underane rembug ya ing kluwarga Jawa. Yen ing kluwarga wae wis dha ninggal susila anoraga, remuk. Saiki terus terang wis akeh sing karo simbok mlolok, marang bapak ndhupak, karo panggedhe gumedhe, karo bulik mendelik, marang simbah ora nggenah. Ateges wong Jawa wis gumingsir laku jangkahe. Wis akeh sing mundhuk-mundhuk ning nggembol watu saplenuk. Katone inggih-inggih, ning ora kepanggih. Sajake wis akeh sing minger keblate, keblinger, lali marang lajering urip.

***

MANUT sabdane Hyang Tunggal, ing lakon wayang Manikmaya, pancen manungsa kuwi kadunungan sipat patang perkara, yaiku: lali, apes, murka, lan rusak. Mula seka iku, ing jagad wayang kulit, Manikmaya (bathara Guru) ginambar tangane papat. Sipat patang bab iki sajake bakal ngembangi uripe wong Jawa, embuh tekan jagad kapan. Wusana, ora jeneng mokal yen wong Jawa akeh laline. Sing ala kuwi nglali, merga kesurung sipat murka lan pengin ngrusak, ora wurung njur apes ta?

Sing kebangeten, ana wong lali marang bibit kawite. Lali yen tau didulang simboke. Lali yen ompole tau dikumbahke. Iku jeneng wis kelepyan marang lantaraning urip. Tundhone sok lali marang Sing Gawe Urip. Beteke keglibeng sipat murka, perkara andum warisan wae, bisa dedreg. Durung sing nggepok dhuwit Negara, regejegan ora uwis-uwis. Kabeh lali marang jatine wong tuwa sing ngukir jiwa raga. Lali marang para bendara, sing wis gedhe labuh labete. Ana sing tegel karo wong tuwa, ngidak-idak, napuk raine priyagung bebasane. Glagat mikul dhuwur mendhem jero, ngurmati kanthi spiritual, tansaya luntur.

Bebasan wong Jawa sok ana sing lali yen tau ngombe banyu sumur kok wani ngidoni sumur, cuh! Dheweke kejaba ora sopan, cumanthaka, lha kok ora wedi yen kuwalat — yen banyu sumur kuwi suci lo. Kejaba yen sumure iku pancen kebak uwuh, tur ana bathange sisan, ya embuh. Iku sumur mati, sing wis suwe ora ditimba. Adate ngganda. Yen manungsa, yaw is mati rasane. Manut ngelmu sumur, tuke banyu mau, aku yakin apik, murni. Ning campuran reged kuwi lo, sing mbebayani. Ora beda karo jagade para luhur, pemimpin jane ya akeh sing sekawit suci. Mung wae, yen wis akeh uwuh, bathang, regedan, ibarate banyu sumur ora ditimba, ora mili —hemm, layak yen sumur iku wis ora dipepundhi.

Jaman lakon Damarwulan Ngarit, uga lumaku ngelmu sumur. Bapake Damarwulan, patih Maudara (Udara), tau mundur anggone dadi patih. Ora merga korupsi anggone lereh wrangka dalem. Ning dheweke urmat marang ratu, Prabu Brawijaya (sing wis murud kasedan jati). Melu urmat lan bela setya raja, dheweke trima leren dadi patih, njur digenti adhine Patih Logender. Dheweke trima mbeningake banyu sumur, kang wis tinimba. Ning dhasar adhine iki rada ngeyel, tau maeka Damarwulan ing jaman perang karo Minakjingga, sumur malik butheg meneh.

Dedreg udreg, apus karma, lan paeka, njalari sumur Majapahit reged. Tegese, anake patih Logender sing jeneng Layang Seta lan Layang Kumitir, diajari gawe katrangan semu. Kon matur gusti ratu Kencanawungu, yen sing mateni Minakjingga dheweke. Krenah lan kemonah iku sejatine ngemu pitenah. Patih Logender lali uga kebrongot murka, pengin muktekake anak (kroni) kanthi dhandhang diunekake kontul. Lhadalah! Katone dheweke urmat marang ratu, ning kebat srengate ngubeg-ubeg sumur, pengin Njongkeng kawibawan.

***

NALIKA aku maca karyane James Siegel kang sesirah Solo in the New Order; Language and Hierarchy in An Indonesian City (1987), satemene prinsip pakurmatan tumrape wong Jawa iku jero banget. Dheweke nggambarake owah-owahan basa Jawa Ngoko dadi krama, minangka ciri pakurmatan kang mirunggan. Ngoko (low Javanese) lan krama (high Javanese), bisa njalari wong kudu kurmat. Jare, ana pembantu sing jeneng Rumi bingung, arep njupukake obat cacing. Nalika ditakoni tamu, Rumi gugup: ”Apa kuwi Rum?” Dheweke njegreg, merga cunthel nggoleki tembung krama tumrap kirik kuwi apa. Yen arep njawab: ”Niki obat cacing kangge kirik,” manut pangrasane ora kurmat marang tamune. Sajake, Rumi pancen durung tepung karo tembung krama segawon, kang luwih urmat.

Manut Siegel, yen ana wong Jawa sing durung ganep tatakramane, isih kasar tembunge, ora ngurmati, diarani ”the latah”. Mula, bab iki uga klebu wong-wong sing wani ngeculake tembung kasar ing ngarepe wong akeh, kayata nalika sidhang ing Pansus Century —klebu ”the latah”. ”The latah”, kadhang adoh seka kurmat, lan sejatine uga ngesotake sing ngucap. Ajining dhiri kang mrucutke tembung, sagedhagan iku bisa mlorot. Yen ana wong ngundhamana kanca, kolega, kanthi brondongan tembung reged, ajining dhiri anjlog. Mangka, ngene iki sok kegawa seka sipat lali lan murka, njur tegel ngundhat-undhat, tanpa kurmat. Kepara mutiara kang dumunung ing blegere wong liya, katon tinja saupamane.

Satemene, manut panalitene John Pemberton kang kaemot ing buku On the Subject of Java (1994), akeh wejangan pakurmatan sing tinemu ing ritual manten. Adicara sungkeman, iku minangka tandha pakurmatan anak lan mantu marang maratuwa, sing bakal menehi dana rasa mulya. Simbol pakurmatan iki, diketok-ketokake marang tamu. Ironise, asring ana mantu sing mengkone wani nungkak krama marang maratuwa. Ana mantu sing degsura, sekecap dha sekecap. Pakulinan ngene iki sok kegawa tekan ngendi-endi, yen nuju ngemban negara.

Ya wis ben, sebab manut Geertz (Fred Inglis, 2000) jagad Jawa iki lagi lumebu ing ”the stages of the world”. Tegese, lagi dha keblebeg donyane sandiwara. Becik ditunggu wae, ben dha ngonclang the latah, ngobog-obog sumur, kanthi ninggal tatasusila. Ning kabeh mau, mbokmenawa drama. Kari manut ”sutradarane”. He he he. Njelehi ta. Ya, sedhela meneh, mbokmenawa bakal ana ”sumur gumuling”, nggegirisi! (35)

—Suwardi Endraswara, mulang Drama Jawa, ing FBS UNY

sumber: http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2010/02/01/477/Ngelmu-Sumur-lan-The-Latah-ing-Pakurmatan

Ngenteni ’’Sampyuh Ageng’’

KANTHI perang, diajab bakal muncul pemenang lan ana kerampungan. Nanging nyatane ora mesthi kaya mengkono. Ora nglairake pemenang saka salah siji ing antarane loro sing padha bandayuda, perang malah sok-sok mung ngloropake loro-lorone dadi bathang: sampyuh!

Kanthi kebak simbolik sampyuh kuwi digambarake ing ’’ukara’’ pungkasan Dentawyanjana utawa carakan Jawa. Unine ’’maga bathanga’’. ’’Ukara’’ iki kerep ditegesi ’’(padha-padha) dadi bathang utawa padha-padha mati’’.
Minangka ’’ukara’’ sing pungkasan, mesthi wae ana pratelan sadurunge. ’’Padha jayanya’’ unine. Tegese padha jayane utawa padha sektine.
Jlentrehe, ’’ukara’’ pungkasan sing dirembug mau, kaya sing umume wis disumurupi dening para maos, nggambarake ending lelakone Dora lan Sembada. Dene lelorone dhapur batur tumrap Aji Saka. Loro-lorone mung wong-wong sing bisane sendika dhawuh marang bendarane. Diprentah ngulon ya ngulon, dikongkon ngetan ya mesthi wae ngetan.
Kacarita, Dora lan Sembada tansah setya tuhu marang bendarane, Ajisaka. Ing sawijining dina, Ajisaka sing sekawit cumondhok ing Pulo Majeti, nedya andon lelana menyang tanah Jawa. Dora sing ngancani ngumbarane Ajisaka, dene Sembada tetep mapan ing Majeti. Sadurunge lunga, Ajisaka prentah Sembada supaya njaga pusaka-pusakane. ’’Aja pisan-pisan kokulungake pusaka iki marang sapa wae, kejaba marang aku pribadi,’’ pratelane Ajisaka.
Tumeka ing tanah Jawa, akhire Ajisaka kasil nyirnakake mahadurja Medhangkamolan, Dewatacengkar, sing senengane mangan daging menungsa. Ajisaka banjur ngratoni Medhangkamolan.
Nalika madeg ratu, dheweke kelingan manawa isih ninggal pusaka ing Majeti. Mula, banjur utusan marang Dora supaya njupuk pusaka mau.
Tumeka ing kana, Dora mratelakake prentahe Ajisaka. Nanging kanggone Sembada, angel bisane percaya marang kandhane Dora.
Sebab, Ajisaka sadurunge ninggalake Majeti wis wanti-wanti manawa aja pisan-pisan pusaka iku diulungake sapa wae yen ora marang sing nduwe dhewe, ya Ajisaka kuwi.
Dene tumrap Sembada, aluwung bali kari aran yen nganti ngadhep Ajisaka tanpa nggawa pusaka mau. Kabeh rumangsa kudu ngestokake dhawuh, kabeh padha rumangsa bener. Mula, banjur uga nggegegi marang benere dhewe.
Mesthi wae yen rumangsa manawa mung awake dhewe sing bener, padha wae karo nganggep liyan kuwi sing luput. Kosokbaline rumangsa yen bener, mesthi wae ora trima lamun benere mau diterak liyan.
Ora cukup adu gunem, Dora lan Sembada banjur adu atosing balung wuleding kulit. Lelorone perang tandhing. Jroning perang tandhing, kabeh-kabeh padha ngetog katiyasane. Ngira manawa kanthi ngetog katiyasan iku temene nuduhake kekuwatan lan keunggulane. Nanging nyatane ora mesthi kaya mengkono.
Jroning keblebegan nepsu ngetokake kekuwatan, temene ing kono malah binabar keringkihan. Yen ing sisih kiwa lagi diketog kekuwatan, ing sisih tengen temene lagi kagelar kelemahan. Mengkono sateruse.
Dora lan Sembada mujudake utusan, dhapur kongkonan sing kudu ’’data(n) suwala’’ marang kewajiban sing disampirake ing pundhake. Dora lan Sembada uga wis padha-padha nuduhake kasekten lan daya kekuwatane. Nanging lelorone kudu ngundhuh wohing panggawe —ora mung penggawene dhewe, nanging uga penggawene wong sing dilabuh-labeti sing jebul kurang bisa ngrasakake apa sing dirasakake bature.
Baratayuda
Yen ngrembug perang, mesthi wae ora bisa nglalekake Baratayuda. Iki mono perang gedhe sing dadi ’’jantunge’’ Mahabarata. Perang antarane Pandhawa lan Kurawa iki dudu salumrahe perang, nanging perang sing wis dadi gambaran paling komplet. Ing kono alesan apa wae bisa digawe tumrap perang, cara apa wae bisa tinempuh jroning perang, sanajan perang saya dadi papan gumelare samubarang sing maone mokal dadi mungkin, sing maone kira-kira dadi luwih mesthi.
Baratayuda, sing kebak banjir getih lan luh iku, tetep wae dening para dhalang sinebut minangka perang. Perang antarane ala lan becik, lambang perang nepsune manungsa. Mula, ora ana siji wae pawadan endha saka perang. Ora sing saka pihak Kurawa, apa maneh sing saka barisane Pandhawa.
Jroning crita wayang mau, paraga(tama) pancen jejer minangka wayang sing kapan wae kudu tansah siyaga maju perang. Jroning wayang uga ana dhalang sing ngatur metu-mlebune wayang, yen perlu malah pati-uripe wayang. Saora-orane kuwi sing ditindakake dening Kresna, sing ora mung dadi botohe Pandhawa, nanging uga sing wis ngerti samubarang wadi jroning skenario gedhe perang mau.
Banjur apa entuk-entukan perang sing ndadekake kaya-kaya apa wae banjur dadi mandheg, banjur kebeh kudu ngenerake pandeleng ing Kurusetra? Sadurunge mesthi kudu dikandhakake manawa embuh janjane cilik apa gedhe, embuh sentosa apa ringkih, kabeh pihak mesthi rumangsa manawa posisine iku bener. Kejaba iku, padha duwe optimisme. Optimistis yen bakal menang.
Nanging apa nyatane? Bratayuda dumadi ora mung sedina-rong dina. Baratayuda ora mung nyeret wong siji-loro ngadani yuda lan pungkasane dadi bebanten. Baratayuda akhire uga ora mung njaluk bebanten arupa jiwa-ragane para penggedhe, nanging luwih akeh mangan nyawane para kawula.
Banjur sapa sing menang? Kayadene peribahasa ’’menang jadi arang, kalah jadi abu’’, Baratayuda temene sithik wae ora nyisihake kamenangan tumrap sapa wae. Dudu kanggo Pandhawa, apamaneh Kurawa. Ending Baratayuda ing tata batin pancen mung ana pihak siji sing kalah. Kamangka sing satemene mung dadi episode sampyuh. Sampyuh ageng!
Tenan, sapa sing kandha Pandhawa kelakon ngregem kamenangan? Kamenangan model apa sing bisa diundhuh? Kanikmatan apa sing bisa direng­kuh? Ora ana, kabeh mung dadi sepa, kabeh mung kari sepi sing ngrerujit ati.
Pungkasane, kepriye yen ’’sato kewan’’ loro padha memungsuhan lan banjur perang tandhing? Apa iya baya mung bisa ditandhingi dening sura (hiu), upamane? Yen baya lumawan sura bakal padha sektine, padha jayane, nanging uga banjur ’’maga bathanga’’, apa cecak bakal luwih gampang sirnane dening baya? Apa ora malah kelakon sampyuh ageng yen kabeh-kabeh banjur padha triwikrama, merga rumangsa mung dadi batur, dhapur kongkonan, lan rumangsa mung saderma nglakoni? (35)

—Sucipto Hadi Purnomo, mulang kabudayan ing Jurusan Basa lan Sastra Jawa Universitas Negeri Semarang (Unnes)

sumber: http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/kejawen/2009/11/08/462/Ngenteni-Sampyuh-Ageng

Lagu Banyumasan: Lengger

wis kawit jaman kuna lereng .... tontonan lengger akeh sing seneng.... sing ngibing gowes pisan.... calunge nyamleng... tuwa enom lanang wadon.... kawit bocah tekan kaki nini.... gemruduk demen nonton lengger banyumasan... nganti ora eling anak bojo..... sing penting asik melu ngibing.... lengger seni budaya asli... tradisional banyumasan... kudu diipuk ipuk... diuri-uri.... calung lan kendhange buket pisan .... sing ngibing jan luwes trampil pisan.... sing nonton pada njanggleng... slemengeren... ana sing njanggleng.... ana sing mbandreng melu ngibing.... Downloade lagune